Vill hljóðkerfi í allar skólastofur

24.01.2018 | Viðtöl

Vill hljóðkerfi í allar skólastofur

Hefur röddin orðið útundan í vinnuvernd og er ekki nægilega hugað að vernd hennar? Valdís Ingibjörg Jónsdóttir svarar þessum spurningum hiklaust játandi. Hún segir að á mörgum vinnustöðum sé hávaði of mikill sem endi á að skaða rödd starfsmanna. Kennarar, þá helst þeir sem starfa í leikskólum og íþróttahúsum, séu í sérstakri hættu.

„Ég vil að allir átti sig á að rödd er hljóð og hljóð bilar ekki. Ef menn missa röddina er það vegna þess að líffærin sem mynda hana gefa sig. Ég vil líka að röddin verði viðurkennd sem bótaskylt atvinnutæki þannig að ef til dæmis kennarar missa röddina þá fái þeir bætur. Síðan vil ég bæta kennslu í líffræðinni á bak við röddina inn í kennaranámið,“ segir Valdís Ingibjörg Jónsdóttir þegar hún er spurð að því á hvað hún leggi áherslu varðandi raddmenningu. Valdís er með doktorsgráðu í rödd og hefur áratugum saman beitt sér fyrir því að auka vitund um raddheilsu og raddmenningu hér á landi. Hún segir að margir eigi í vandræðum með röddina, jafnvel án þess að gera sér grein fyrir því .

„Fólk er með einkenni sem það tengir við ofnæmi eða eitthvað slíkt, t.d. ræskingaþörf, sífellt hæsi, þurrk, ertingu og kökk-tilfinningu í hálsi en einnig raddþreytu þegar það syngur, les upphátt eða jafnvel við samræður. Ástæðan fyrir þessum einkennum er að vöðvarnir sem búa til röddina eru að mótmæla og þá er kominn tími á þjálfun. Vandinn er hins vegar að fólk þekkir almennt ekki líffræðina á bak við röddina og veit til dæmis ekki hvað það á að gera til að slaka á röddinni og losna við þessi einkenni“.

Lítil þekking
Valdís ítrekar að hún vilji bæta raddmenningu og þar með að sjá aukna fræðslu um röddina. Sú fræðsla verði að hefjast strax í leikskóla. Hún hefur í tengslum við það unnið að bók sem ber vinnutitilinn „Er talandinn í lagi?“ Þetta er kennslubók um talfærin sem er þessa dagana í yfirlestri og umbroti, en vonir standa til að hægt verði að gefa bókina út á næstu mánuðum. Lítið sem ekkert kennsluefni er til um röddina í dag og bókinni er ætlað að fylla upp í það tómaróm. „Þar er farið í líkamsfræði sem er á bak við raddmyndun, hverjar séu hætturnar á að þú ofgerir röddinni, hvað þú getir gert til að laga hana o.s.frv.“

Valdís segir kennara sérstakan markhóp, ekki bara vegna þess að þeir geti nýtt bókina við kennslu heldur vegna þess að þeir eru í sérstakri hættu fyrir ýmis konar raddmein. „Kennarar eru alræmdir fyrir raddveilur og eru í áhættuhóp af því að þeir starfa í aðstæðum sem verða til þess að þeir spenna röddina upp. Það er alveg sama með þetta og aðra vöðvastarfsemi, þú spennir undir ákveðnum kringumstæðum, í þessu tilfelli ef þú ert í hávaða eða ef þú ert langt frá þeim sem á að heyra það sem þú segir. Áður en fólk veit af er það þá byrjað að tala afar hátt og með klemmdri röddu. Svoleiðis raddbeiting er stundum kölluð kennararödd, sem segir ýmislegt um vinnuaðstæður kennara. En þetta er ekki einkamál þeirra, því til að nemendur læri þá þurfa þeir augljóslega að heyra hvað kennarinn er að segja. Það gera þeir hins vegar alls ekki alltaf.

Rannsóknir sýna til að mynda mikinn mun á því hversu mikið nemendur heyra eftir því hvar þeir sitja í skólastofunni. Þannig heyra nemendur sem sitja í fremstu röð í um sjö metra „langri“ skólastofu um 90% af því sem kennarinn er að segja. Þeir sem sitja í miðri stofu heyra um helming þess en þeir sem sitja aftast í stofunni heyra ekki nema um 36% þess sem kennarinn segir.“

Leiðinleg rödd = leiðinlegur kennari
En hvað er til ráða? Valdís segir ýmis úrræði til staðar, t.d. þurfi að vinna markvisst í að draga úr umhverfishávaða í skólastofum. Það sé hægt að gera á einfaldan hátt, t.d. með því að setja tennisbolta undir stólfóta o.s.frv. Til að tryggja að rödd kennarans berist, og þar með að nemendur heyri hvað hann er að segja, væri áhrifaríkast að setja upp hljóðkerfi í öllum kennslustofum.

„Vandinn er að fyrirtæki sem búa til hljóðkerfi sjá skóla ekki sem sérmarkað. Það þýðir nefnilega ekkert að vera með sama hljóðkerfi í skólastofu og t.d. fyrirlestrasal, heldur þarf hljóðkerfi fyrir skólastofur að vera einfalt og vistvænt en samt í miklum gæðum. En þetta er brýnt því um leið og kennari fer að nota svona kerfi þá heyrir hann eigin rödd út úr því sem leiðir til þess að tónninn lækkar, kennararöddin hverfur og samtalsröddin kemur í staðinn. Þetta er líka mikilvægt því rannsóknir sýna að ef t.d. þér þóknast ekki rödd þá hefur það áhrif á það hvað þér finnst um þann sem talar. Í skólastofunni þýðir þetta að ef nemenda hugnast ekki rödd kennarans, þá er alveg sama hvað kennarinn segir eða gerir, hann er alltaf leiðinlegur“.

Skortur á sársauka
Valdís telur að mun fleiri eigi í raddvandræðum heldur en átti sig á því. „Flestir þeirra væru búnir að gera eitthvað í málinu ef þeir fyndu fyrir sársauka, sem þeir gera ekki. Það er vegna þess að raddböndin sjálf eru tilfinningalaus, þau eru eins og fiðlustrengir. Raddvandamál lýsa sér því í hlutum á borð við hæsi og kökk-tilfinningu og að lokum brestur röddin. Þá gefst fólk upp, dregur sig í hlé og reynir að forðast aðstæður þar sem það þarf að tala, oftast án þess að vilja það eða gera sér í raun grein fyrir vandanum sjálft.“

Viðtalið birtist í Skólavörðunni, 2. tbl. 2017.

Viðfangsefni: Hljóðvist, Hávaðamengun, Hljóðkerfi, Skólarnir