Hvað skal metið, hvenær og fyrir hvern?

25.06.2018 | Skólinn

Hvað skal metið, hvenær og fyrir hvern?

Árið 2011 urðu miklar breytingar á skólastarfi í Menntaskólanum á Egilsstöðum. Ekki nóg með að í smíðum væri ný námskrá sem var að miklu leyti samin af kennurum skólans heldur var farið út í þrjár stórar breytingar á sama tíma. Í fyrsta lagi var önnum skipt upp í „spannir“ þannig að nú eru námsloturnar fjórar á ári í stað tveggja áður, sem þýðir að nemendur eru í þremur áföngum í einu í stað sex í annarkerfi. Í öðru lagi var kennslunni skipt upp í fagtíma og verkefnatíma þar sem nemandinn er hjá sínum fagkennara í fagtímum en í verkefnatímum vinnur hann undir stjórn yfirsetukennara. Með þessu fæst m.a. samfelld stundaskrá og verkefnamiðað nám þar sem nemandi stjórnar meira en áður áherslum sínum í náminu. Þriðja breytingin varðaði mat á námi nemandans en með meiri verkefnamiðun þótti sjálfsagt að breyta námsmatinu og ákveðið var að taka upp svokallað leiðsagnarmat.

Leiðsagnarmat
Á vormánuðum 2016 fóru kennarar og stjórnendur Menntaskólans á Egilsstöðum til London þar sem Christine Henderson, kennari við King‘s College of London, tók á móti hópnum og leiddi tveggja daga námskeið um leiðsagnarmat. Henderson er í hópi nokkurra kennara í Bretlandi sem rannsakað hafa leiðsagnarmat og skrifað greinar um efnið. Frægastir í þessum hópi eru Paul Black og Dylan Wiliam sem skrifuðu tímamótagrein árið 1989 sem ber nafnið „Inside the Black Box“, þar sem þeir gagnrýna skólakerfið fyrir að huga ekki nægilega að þörfum nemandans. Svar þeirra var að taka upp nýja kennsluhætti sem þeir kalla leiðsagnarmat (formative assessment) sem fólgið er í því að námsmatið komi jafnt og þétt á námstímanum en ekki í lokin sem endanlegur lokadómur. Matið verður því að verkfæri sem nýtist jafnt nemandanum sem verður með því meðvitaður um stöðu sína í náminu og kennaranum sem getur þá lagað kennslu sína að þörfum nemandans. Bæði nemandinn og kennarinn geta út frá þessu þróað sína starfshætti til aukins árangurs.

Helstu áherslur í leiðsagnarmati
Nokkrar helstu áherslur í leiðsagnarmati eru: sjálfs- og jafningjamat, markviss markmiðssetning, áhersla á vandaðar umsagnir í stað einkunna og afnám lokaprófa. Með sjálfs- og jafningjamati er markmiðið að nemendur skoði eigin vinnu og beri saman bækur sínar við aðra nemendur og öðlist þar með nýja sýn á lausn verkefna. Til þess að þetta sé möguleiki þarf markmiðssetning með námi að vera nákvæm og skiljanleg. Í stað einkunna er lögð áhersla á að kennarar gefi nemendum vandaða umsögn þar sem koma þarf fram hvað nemandi gerði vel og hvar hann gæti bætt sig. Þá má leiðsögnin ekki koma of seint í ferlinu, heldur þarf að koma í tæka tíð til að nemandi geti notað hana til að bæta sig. Þess vegna eru lokapróf út úr myndinni í leiðsagnarmatsleiðinni.

Jafninga- og sjálfsmat
Reynsla mín af leiðsagnarmati er í alla staði góð. Ég hóf að fikra mig í átt til þessara kennsluhátta upp úr 2011 en eftir ferðina til London hef ég aukið þá markvisst. Sem dæmi um gagnsemi leiðsagnarmats má nefna jafningja- og sjálfsmat. Ég prófaði að láta nemendur meta ákveðin atriði í stuttri heimildaritgerð í sögu á 1. þrepi þar sem þeir skrifuðu nokkur orð um álit þeirra á jafningjamatinu í leiðarbækur sínar. Þar kom fram að flestir töldu sig hafa hagnast á jafningjamatinu, ýmist þar sem þeir sáu hvernig aðrir skrifuðu ritgerðina og/eða áttuðu sig á því hvernig mat á verkefnum fer fram og töldu sig geta notað sér það í framtíðinni.

Gildi jafningjamats kemur líka greinilega fram í sambandi við kynningar sem oft eru unnar í hópum. Með því að láta nemendur meta framlag annarra hópa þar sem þau fylgjast með og skrifa umsögn um ákveðin matsatriði verður allt annar bragur á kynningunni og nemendur vanda sig meira vitandi að samnemendur taka þátt í matinu. Þá fer einnig fram mat á hópavinnunni sjálfri þar sem nemendur rökstyðja þátt sinn og annarra í verkefninu sem leiðir oft til þess að hópmeðlimir fá mismunandi einkunn. Þetta getur komið í veg fyrir þá togstreitu sem myndast innan hópa þar sem vinnuframlag nemenda er oft mismunandi. Eins og fram kemur hér að ofan er sjálfsmat nauðsynlegur hluti jafningamats. Sjálfsmat fær nemendur til þess að huga vel að hvers er krafist af þeim í sérhverju verkefni og meta hvernig til tókst. Sjálfsmat getur einnig verið mikilvæg skilaboð nemandans til kennarans eins og ég kem að hér á eftir.

Umsögn í stað einkunna
Einkunnagjöf er annað sem leiðsagnarleiðin telur að geti dregið úr árangri einstakra nemenda. Þegar nemandi fær órökstudda einkunn sem er ekki í samræmi við hans væntingar fyrir verkefni sín er möguleiki á að nemandi leggi árar í bát og telji vanta upp á eigin hæfni til frekari afreka.

Nákvæm umsögn um frammistöðu nemandans þar sem fram kemur hvað hann gerði vel og leiðbeiningar um hvernig hann hefði getað náð betri árangri er sú aðferð sem leiðsagnarmatið mælir með í stað einkunnar. Hlutfall þeirra nemenda í sögu sem standast lágmarkseinkunn hefur stóraukist með tilkomu þessara kennsluhátta. Ástæðan fyrir því er væntanlega tvíþætt: í fyrra lagi áherslan á símat og leiðsagnarmat þar sem nemandi fær upplýsingar um stöðu sína í tæka tíð og fær leiðbeiningu um hvað hann geti gert til að bæta sig, og í öðru lagi að engin lokapróf eru lengur í sögu en lokapróf eru mörgum nemendum of þungur hjalli.

Ekki bara þekking og skilningur
Leiðsagnarmatið eykur áherslu á aðferðina í stað efnisins. Eftir því sem ég kenni lengur verð ég alltaf sannfærðari um að þjálfun í vinnubrögðum sé ekki síður mikilvæg en þekkingin og skilningurinn. Eitt mikilvægt atriði sem leiðsagnarmatið kennir er að nemendur stundi sjálfsskoðun í námi sínu. Leiðarbækur, sem eins konar utanumhald um nám nemandans, eru góður vettvangur til þess að leiða í ljós sýn nemandans á nám sitt og kannski ekki síður á kennslu kennarans. Niðurstaðan úr þeirri sjálfsskoðun leiðir í ljós að nemendur eru misjafnir og það sem hentar einum er ekki endilega fyrir alla. Umsagnir nemenda hafa til dæmis hægt á þeirri viðleitni minni að segja alveg skilið við fyrirlesturinn í kennslu þar sem sú kennsluaðferð hlýtur góða dóma margra nemenda. Annað dæmi úr þessari sjálfskoðun nemenda er að í ljós kemur að með því að gera nemendum vel grein fyrir markmiðum með hópavinnu virðast þeir margir hverjir læra að meta hópastarf betur sem kennsluaðferð.

Hópavinna er að mínu mati einhver vandasamasta en aftur á móti gagnlegasta kennsluaðferðin. Vandasamast við hana er oft matið; hvað á að meta og hversu mikið á hver þáttur að vega? Það er kannski einmitt spurning hvort kennarar ofmeti ekki efnislega þáttinn í hópastarfi en vanmeti aftur á móti leikniþáttinn. Samkvæmt miðlægri námskrá vegur leikniþátturinn ekki minna en þekkingar- og skilningsþátturinn. Með leiðsagnarmatinu fær leikniþátturinn aukið vægi í kennslunni sem ætti að færa nemendur nær lokamarkmiðinu, þ.e. ákveðinni hæfni.

Færri námslotur, verkefnatímar, verkefnamiðað nám með áherslu á leiðsagnarmat sem Menntaskólinn á Egilsstöðum tók upp samhliða nýrri námskrá árið 2011 var spor í rétta átt. Þessir kennsluhættir setja nám nemandans í aðalhlutverk þar sem hann getur nú einbeitt sér að þremur fögum í stað sex áður, hann getur stjórnað tíma sínum þannig að mestur tími fari í það fag sem hann þarf mest á að halda og fær reglulega leiðbeiningar frá kennaranum um stöðu sína með leiðsagnarmati.

Greinin birtist í Skólavörðunni, 1. tbl. 2018. LESIÐ BLAÐIÐ HÉR.

Björn Gísli Erlingsson

sögukennari í Menntaskólanum á Egilsstöðum