Skóli og menntun fyrir alla

11.05.2017 | Raddir

Skóli og menntun fyrir alla

Fyrir skömmu komu út niðurstöður mikillar úttektar á framkvæmd stefnu um menntun án aðgreiningar á Íslandi. Hér er fjallað um bakgrunn og framkvæmd úttektar, og helstu niðurstöður og tillögur um æskilegar ráðstafanir til að styðja við framkvæmd stefnunnar og þróun íslensks menntakerfis. Ítarlegar upplýsingar um úttektina eru á heimasíðu menntamálaráðuneytisins.

Bakgrunnur og framkvæmd
Úttektin á sér bakgrunn í því mati starfshóps á framkvæmd stefnu um skóla án aðgreiningar á grunnskólastigi (maí 2015) að þörf væri á enn frekari greiningu á stöðu, framkvæmd og áhrifum stefnunnar á skólastarf, líðan og árangur nemenda. Í kjölfarið leitaði menntamálaráðuneytið til Evrópumiðstöðvar um nám án aðgreiningar og sérþarfir um að gera úttekt á framkvæmd stefnunnar á Íslandi og undirrituð var yfirlýsing ráðuneytis og eftirtalinna aðila um samstarf vegna þessa: velferðarráðuneytis, Sambands íslenskra sveitarfélaga, Kennarasambands Íslands, Heimilis og skóla og Skólameistarafélags Íslands. Þessir aðilar mynduðu samstarfsteymi sem veitti ráðuneyti og Evrópumiðstöðinni ýmsa aðstoð við undirbúning og framkvæmd.

Úttektin fór fram frá hausti 2015 til ársbyrjunar 2017 og snerist um að kanna framkvæmd stefnu íslenskra stjórnvalda á sviði menntunar án aðgreiningar sem náði til leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, stofnana sem sjá um fjárveitingar til málaflokksins og allra aðila skólastarfs: nemenda, foreldra, starfsfólks skóla, skóla- og stoðþjónustu, rekstraraðila, kennarasamtakanna, háskóla sem mennta kennara og ráðuneyta.

Í upphafi fór fram gagnrýnið sjálfsmat samstarfsaðila um úttektina á stöðu menntunar án aðgreiningar og var afrakstur þess að mótuð voru sjö áherslusvið, og á grundvelli þeirra voru skilgreind viðmið og vísbendingar sem lýsa umbótamálum í skólakerfinu sem vinna þurfi að. Gagnasöfnun Evrópumiðstöðvarinnar vegna úttektarinnar og greining byggði á þessum viðmiðum og vísbendingum, og var byggt á þríþættum gögnum. Í fyrsta lagi upplýsingum um stöðu innleiðingar menntastefnu um skóla án aðgreiningar í skólakerfinu með samanburði við önnur lönd, í öðru lagi vettvangsathugunum í einstökum landshlutum með rýnihópum, skólaheimsóknum og viðtölum og í þriðja lagi viðhorfskönnunum sem lagðar voru fyrir foreldra og starfsfólk skóla.

Styrkleikar og vankantar
Greining Evrópumiðstöðvar á gögnunum leiddi í ljós ýmsa vankanta á framkvæmd stefnu um menntun án aðgreiningar í skólakerfinu en líka styrkleika sem mikilvægt er að nýta í umbótaferli.

Í lokaskýrslunni eru niðurstöðurnar ­settar fram í sjö meginköflum og fjallað um hvert þeirra sjö viðmiða og flokka vísbendinga sem lagðar voru til grundvallar í úttektinni og sem lýsa umbótamálum í skólakerfinu sem vinna þurfi að.

Styrkleikar koma meðal annars fram í þeirri afstöðu að gildandi löggjöf og menntastefna myndi sterkan grunn og feli í sér stuðning við markmið og áherslur skólakerfis án aðgreiningar sem séu í samræmi við alþjóðasáttmála um réttindi barna og ungmenna sem Ísland hefur undirgengist. Samstaða er um þessi markmið og áherslur meðal flestra þeirra sem sinna menntamálum á öllum stigum skólakerfisins, og að mikilvægt sé að vinna að menntun án aðgreiningar til að auka velferð í samfélaginu.

Einnig er almenn samstaða um mikilvægi þess að skólar hafi svigrúm til að innleiða nýjungar og þróa skólastarfið og er fagleg starfsþróun starfsfólks skóla talin vera mikilvægasta lyftistöngin til að auka gæði menntunar án aðgreiningar í íslensku skólakerfi.

Varðandi vankanta á framkvæmd stefnunnar er áberandi mismunandi skilningur á hugtakinu menntun án aðgreiningar bæði á einstökum skólastigum og milli skólastiga og almenn þörf er fyrir að skýra þurfi betur bæði hugtakið sjálft og hvernig standa eigi að framkvæmd menntunar án aðgreiningar, að veita þurfi leiðsögn við að fella stefnuna inn í áætlanir skóla og sveitarfélaga og hrinda þeim í framkvæmd og hvernig haga skuli eftirliti og mati á árangri í samræmi við landslög og stefnu stjórnvalda.

Starfsfólk á öllum skólastigum telur sig fá ófullnægjandi stuðning við að vinna að framgangi stefnunnar í daglegri önn skólastarfsins og sú skoðun er almenn að vinnubrögð í samræmi við stefnu um menntun án aðgreiningar hafi hvorki náð mikilli útbreiðslu né orðið föst venja í skólastarfinu.

Þá telja flestir þeirra sem sinna menntamálum á öllum skólastigum núverandi tilhögun fjárveitinga og reglur um ráðstöfun fjár hvorki taka mið af jafnræðissjónarmiðum né hugmyndum um skilvirkni og styðji ekki við skóla án aðgreiningar.

Og margir eru þeirrar skoðunar að grunnmenntun kennara og tækifæri starfsfólks skóla til faglegrar starfsþróunar styðji ekki með fullnægjandi hætti við innleiðingu stefnu um skóla án aðgreiningar og rétt allra barna og ungmenna til menntunar og farsældar.

Megintillögur og forgangsaðgerðir

Í lokaskýrslunni eru lagðar fram sjö megintillögur um æskilegar ráðstafanir til að styðja við innleiðingu og framkvæmd stefnunnar og þróun íslensks menntakerfis, ein fyrir hvert þeirra sjö viðmiða sem lágu til grundvallar úttektinnni og sem lýsa umbótamálum í skólakerfinu sem vinna þurfi að. Að baki hverri tillögu eru ákveðnar aðgerðir sem Evrópumiðstöðin telur vera nauðsynlegar til að tryggja að skilgreind viðmið festist í sessi sem þættir í stefnu og framkvæmd.

Skipta má tillögum í þrjá meginflokka. Í fyrsta lagi að ræða þurfi í skólum, sveitarfélögum og á landsvísu um þá gerð skóla og lærdómssamfélags sem æskilegt er að stefna að og hvernig það verði sem best gert, og með hliðsjón af þeim niðurstöðum þurfi að tryggja að löggjöf og stefna um menntun án aðgreiningar á öllum skólastigum gangi út frá rétti allra barna og ungmenna til menntunar, fjölbreytt tækifæri til náms og virka þátttöku, og að festa þurfi skipulag í sessi á öllum skólastigum sem stuðli að árangursríkri framkvæmd.

Í öðru lagi þurfi að endurskoða allt fjárveitingakerfið frá grunni og þar á meðal núverandi aðferðir sem ganga út á að flokka nemendur í samræmi við greinda þörf, og að tryggja þurfi nemendum og fjölskyldum þeirra lágmarksstuðning óháð búsetu og skólasókn til að vinna gegn ójöfnu aðgengi að námi og námsaðstöðu.

Í þriðja lagi að byggja þurfi upp námsleiðir fyrir fagfólk, bæði í grunnmenntun og faglegri starfsþróun með hliðsjón af stefnu og áætlunum stjórnvalda á sviði skólaþróunar, að setja þurfi reglur um lágmarksþjónustu, til leiðbeiningar fyrir þá sem sinna menntun og þjálfun á þessu sviði, og að styðja þurfi við störf starfsfólks í daglegri önn skólastarfsins, ígrundun og uppbygginu lærdómssamfélaga á öllum skólastigum með menntun án aðgreiningar að leiðarljósi.

Evrópumiðstöðin leggur til að byrjað verði á þremur forgangsaðgerðum sem eru skilgreindar sem mikilvægar lyftistangir og nauðsynlegur grunnur frekari vinnu að þeim umbótamálum sem úttektin leiddi í ljós að ráðast þurfi í. Þessar forgangsaðgerðir og lyftistangir eru:

Umræður í skólum, sveitarfélögum og á landsvísu um hvernig best verði staðið að menntun án aðgreiningar.

Athugun og endurskoðun á núverandi reglum um fjármögnun með það fyrir augum að auka árangur og hagkvæmni.

Umræður með það að markmiði að sameinast um reglur um lágmarksþjónustu til stuðnings við menntun án aðgreiningar í öllum skólum og sveitarfélögum.

Hvað svo?
Mikilvægt er að fylgja niðurstöðum úttektarinnar vel eftir með víðtæku samstarfi. Stýrihópurinn sem menntamálaráðuneytið hefur lagt til að koma á fót gefur fyrirheit um það. Í hópnum eru þeir aðilar sem áttu samstarf um undirbúning og framkvæmd úttektarinnar og þegar ráðherra fékk lokaskýrsluna afhenta var gengið frá samstarfsyfirlýsingu þeirra um að fylgja henni eftir.

Lengi hefur verið rætt og ritað af kappi um skóla án aðgreiningar og við höfum í sann ekki komist mikið áfram með það hvernig hlutirnir þurfi að vera. Það var löngu tímabært að óháður aðili væri fenginn til að gera úttekt af þessu tagi. Styrkur hennar felst í því að byggt er á skoðunum þeirra sem koma að og starfa í skólakerfinu og samstarfi um framkvæmdina.

Við höfum í höndunum gagnlegan grunn til að standa á og efnivið til að þróa málin áfram, og það er afar mikilvægt að við göngum út frá styrkleikum skólakerfisins sem úttektin sýnir að samstaða er um, í starfi við að ráða bót á vanköntunum.

Við þurfum að leggja marga hluti vel niður fyrir okkur, og er nærtækast að benda á þessar forgangsaðgerðir og lyftistangir sem Evrópumiðstöðin leggur til að byrjað verði á.

Hvernig þurfum við að haga umræðum um hvernig best verði staðið að menntun án aðgreiningar og skapa samstöðu um helstu áhersluatriði? Hvaða þættir skipta mestu máli í sambandi við uppstokkun á fjárveitingareglunum þegar hugsað er um hagsmuni og þarfir barna og ungmenna og fjölskyldna þeirra? Og hvernig þurfum við að standa að umræðum um reglur um lágmarksþjónustu við nemendur og skóla til að styðja við menntun án aðgreiningar og móta samstöðu um þær? Í þessu sambandi er ástæða til að undirstrika sérstaklega þá niðurstöðu úttektarinnar að fagleg starfsþróun starfsfólks skóla sé að öllum líkindum mikilvægasta lyftistöngin til að auka gæði menntunar án aðgreiningar. Það er lykilatriði að niðurstöðum um faglega starfsþróun og stuðning við starfsfólk í daglegri önn skólastarfsins verði fylgt vel eftir og að þeim verði vísað til samstarfsráðs um starfsþróun kennara og skólastjórnenda sem er hinn rétti vettvangur fyrir úrvinnslu á þeim.

Við sem störfum í skólum landsins höfum ríka ábyrgð sem fagstétt að taka virkan þátt í umræðum sem þurfa að fara fram um þessi brýnu menntapólitísku mál og hafa áhrif til hagsbóta fyrir skólastarf, menntun og farsæld allra barna og ungmenna þessa lands, almenna skólakerfið og samfélagið.

Aðalheiður Steingrímsdóttir

Varaformaður Kennarasambands Íslands
Viðfangsefni: Aðalnámskrá, Skóli án aðgreiningar