Lykilatriði að byggja upp lærdómssamfélög

27.11.2017 | Fréttir

Lykilatriði að byggja upp lærdómssamfélög

Ragnheiður Bóasdóttir, sérfræðingur á skrifstofu mennta- og vísindamála í mennta- og menningarmálaráðuneytinu, fer fyrir stýrihópi sem ætlað er að fylgja eftir niðurstöðum úttektar Evrópumiðstöðvar og styðja við ákvarðanatöku um innleiðingu og framkvæmd stefnunnar menntun án aðgreiningar. Mikið verk er fyrir höndum í skólasamfélaginu en það hefur líka margt þegar áunnist.

Stýrihópurinn vinnur með niðurstöður úttektar Evrópumiðstöðvar um menntun án aðgreiningar og sérþarfir sem gefin var út fyrr á þessu ári. Evrópumiðstöðin gerði úttektina í samvinnu við mennta- og menningarmálaráðuneytið, velferðarráðuneytið, Samband íslenskra sveitarfélaga, Kennarasamband Íslands, Heimili og skóla, Skólameistarafélag Íslands og fleiri.

„Skýrslan segir okkur margt. Eitt af því er að við sjáum berlega að ólíkir hópar innan skólasamfélagsins leggja svolítið mismunandi merkingu í hvað menntun án aðgreiningar feli í sér. Við höfum reyndar kosið að nota vinnuheitið Menntun fyrir alla um stefnuna – okkur finnst það eiga betur við,“ segir Ragnheiður.

Í ljósi mismunandi skilnings var ákveðið að opna umræðuna um menntastefnuna með því að efna til málþings. Sérfræðingar sem höfðu unnið að úttektinni voru meðal fyrirlesara á málþinginu Menntun fyrir alla sem fram fór í ágúst síðastliðnum. „Þetta var góð leið til að ýta umræðunni af stað og við fengum mikið af góðu efni, hugmyndum og gagnlegri umræðu. Almenn ánægja var með málþingið en við gerum okkur grein fyrir að það eru hópar sem hefðu þurft að vera þarna; til dæmis var enginn sem skráði sig sem formlegur nemandi eða foreldri og tímasetningin var á viðkvæmum tíma, við upphaf skólaársins.“

Ragnheiður segir stýrihópinn munu nýta margar leiðir til að koma umræðu um menntun fyrir alla af stað. „Við erum að vinna að kynningu með ýmsum hætti og höfum komið okkur á dagskrá á ýmsum viðburðum sem eru í gangi nú í haust; til dæmis hjá Grunni, Skólameistarafélagi Íslands, Félagi framhaldsskólakennara, Skólamálaráði KÍ og á Skólaþingi sveitarfélaganna. Við erum líka í óðaönn að smíða kynningarefni af ýmsum toga og erum byrjuð að safna saman helstu niðurstöðum og tillögum í tengslum við úttektina. Skipaður hefur verið vinnuhópur með samstarfsráði um starfsþróun kennara og stjórnenda. Öll gögn verða vistuð á vefsvæði ráðuneytisins sem er í smíðum og auk þess ætlum við að búa til slæðukynningar sem verða sniðnar að mismunandi hópum. Við sjáum fyrir okkur kveikjur sem ætlað er að búa til samtal og einnig kynningarmyndbönd þar sem stefnan er kynnt frá ýmsum hliðum,“ segir Ragnheiður.

Tökum bara næstu lest
Stýrihópurinn er skipaður út árið 2019 en að sögn Ragnheiðar verður verkefninu ekki lokið þá. „Við erum kappsöm og nú er markmiðið að ýta lestinni af stað. Ég segi stundum að þetta séu margar lestir og ef við missum af einni þá tökum við bara næstu. Við megum ekki missa okkur í hvatvísi og óþolinmæði. Við verðum að vera skipulögð og forgangsraða verkefnum með tilliti til þeirrar tímalínu sem ráðherra hefur falið okkur að vinna eftir.“

Ragnheiður segir skýrsluna til vitnis um að víða sé verið að gera frábæra hluti í skólum hér á landi. „Við tölum hins vegar ekki nógu mikið um það sem vel er gert og mættum halda því betur á lofti. Hluti af því gæti verið myndbandagerðin sem við ætlum að ráðast í – þar gætum við vakið athygli á því metnaðarfulla starfi sem unnið er í skólum. Það eru nefnilega ótrúlega margir, jafnt notendur sem veitendur, sem átta sig ekki á að þeir eru vinna í anda stefnunnar um menntun fyrir alla, t.d. þegar unnið er að eflingu læsis, gegn brotthvarfi úr framhaldsskólum og aðgerðir skóla gegn einelti. Við þurfum að benda á þetta þannig að fólk átti sig á því að andi skólastarfsins er í takt við stefnuna menntun fyrir alla. Fólk er auðvitað ekki að spyrja sig þessarar spurningar á hverjum degi.“

Úttekt Evrópumiðstöðvarinnar kemur út í íslenskri þýðingu innan skamms. „Við höfum reynt að vanda mjög til þýðingar­innar með það að markmiði að hún sé ekki of tæknileg – án þess þó að vera ótrú frumtextanum. Við viljum koma skýrslunni í umferð og nota hana sem útgangspunkt. Það er á sama tíma mikilvægt að nálgast hvern hóp út frá hans forsendum; það er ekki mitt eða okkar í stýrihópnum að messa yfir fólki – heldur ætla ég að hlusta á fólk. Ég hef mikið af upplýsingum sem ég get speglað með fólki,“ segir Ragnheiður.

Sjálfstraustið mikilvægt
Menntun fyrir alla felur í sér uppbyggingu lærdómssamfélaga um land allt. „Okkur sem vinnum úr niðurstöðum úttektarinnar er ætlað að skilgreina betur þjónustuna á hverju svæði fyrir sig. Þetta snýst þó ekki um að segja til um hvaða lágmarksþjónusta þurfi að vera til staðar eða hvaða gólf við getum sætt okkur við. Miklu frekar viljum við geta sagt kinnroðalaust að við séum að veita þjónustu sem hæfir á hverjum stað og gæta jafnræðis um allt land og á milli skólastiga. Um þetta atriði þurfum við að efna til samtals um hvernig við getum virkjað þjónustu á svæði þannig að allir njóti. Þegar horft er til landshlutanna, sem eru mismunandi, þá þarf að hugsa vítt. Hvernig leysum við þá staðreynd að við höfum ekki alla sérfræðingana á staðnum? Getum við fengið sérfræðing reglulega á staðinn eða er betra að nýta netlausnir og fjarþjónustu? Fyrst og síðast þarf þó að byggja upp sjálfstraust á hverjum stað þannig að kennarar, skólastjórnendur og aðrir sem koma að málum fái á tilfinninguna að þeir séu nógu sterkir til að halda uppi því sem er á þeirra könnu og einnig að sækja þær bjargir sem upp á vantar,“ segir Ragnheiður.

Lykilatriði er að byggja upp lærdómssamfélag. Það er þó ekki bara byggt upp innan skólasamfélagsins heldur líka í nærsamfélaginu. „Með þessu erum við að búa til sameiginlegan mannauð, menningu og þekkingu. Markmið okkar með samtalinu er að halda áfram að sá þeim fræjum sem við vitum að eru til fyrir og vinna áfram í menningunni sem fylgir menntun fyrir alla.“

Skilningur ekki alltaf sá sami
Ragnheiður segir koma skýrt fram í skýrsl­unni að kennarar upplifi sig vanmáttuga. „Það er eins gott að við hlustum á það og auðvitað höfum við orðið þess áskynja í fjölmiðlum og víðar. Við þurfum að spyrja hvað upp á vanti og hvers vegna kennarar og skólafólk finni til vanmáttar. Svörin munu fela í sér alls kyns skýringar en við erum þó ekki að fara að kollvarpa einu eða neinu. Við búum við gott menntakerfi en á sama tíma vitum við að það þarf að styrkja nýja kennara á vettvangi, taka betur á móti þeim í upphafinu og búa svo um hnúta að þeim finnist þeir ráða við verkefnið og skipuleggja markvissa faglega starfsþróun fyrir alla.“

Þá segir Ragnheiður að fram komi í skýrslunni að skilningur á inntaki stefnunnar sé oft ólíkur milli skólastiga. „Við sjáum glöggt að leikskólinn er fullkomlega í anda menntunar fyrir alla án aðgreiningar. Nemendur í leikskólum eru ekki flokkaðir með neinum hætti. Lögin okkar bjóða upp á flokkun nemenda og það er gert í mörgum grunnskólum, sumir eru með sérbekki og svo eru skólar á borð Klettaskóla, Hlíðarskóla og Brúarskóla sem margir þekkja. Við megum ekki sjá fyrir okkur að menntun fyrir alla sé alltaf þannig að allir séu saman að gera allt. Við þurfum að hugsa þetta út frá hverjum og einum nemanda og réttindum hans til menntunar. Ef nemandi með athyglisbrest er til dæmis settur í 25 manna bekk þar sem honum er gert að læra allt eins og hinir og einbeitingin er farin eftir 5 mínútur – hvað þá? Sama gildir um barn á einhverfurófi sem lætur truflast af ljósum eða öðru. Við verðum að skoða hvaða umhverfi hentar barninu og hvaða kennsluaðferðir, starfshættir og skipulag er líklegt til að virka. Ef kennari breytir kannski aðferð þannig að barni með athyglisbrest gengur betur þá njóta allir. Það á ekki að líta á það sem vandamál – því ef hægt er að breyta þannig að allir njóti góðs af þá er takmarkinu náð.“

Hausatalning og fjármagn
Umræða um fjármagn er oft ekki langt undan þegar rætt er um skólakerfið. Ragnheiður segir eina af stóru niðurstöðum skýrslunnar þá að leik-, grunn- og framhaldsskólakerfið hér á landi sé ágætlega fjármagnað þegar á heildina er litið. „Þetta segir okkur að í leiðslunum sé að finna heilmikið fjármagn. Hins vegar sjáum við í svörum að margir virðast ósáttir og segjast ekki fá nægilega góða þjónustu og þetta á við jafnt um veitendur sem notendur. Þetta segir okkur að fjármagninu sé ekki dreift rétt og það má segja að streymi fjármagns í skólakerfinu sé að sumu leyti einstrengingslegt. Það er of mikið tengt greiningu og fjárveitingakerfin eru ekki nægilega samhæfð,“ segir Ragnheiður.

Hún segir skólastjórnendur þurfa að reiða sig á að fjármagn fylgi nemendum með greiningum. „Þetta hefur í för með sér að þjónustan er ekki lifandi. Skólastjórnendur eru að bíða eftir greiningu en hvað gerist á meðan sú bið stendur yfir? Hvernig er með nemandann? Við viljum sjá breytingar á þessu þannig að fjármagn verði ekki svona bundið við hausatalningu eða merkimiða. Það er hægt að skoða hvert svæði eða skóla lýðfræðilega, reikna út hversu margir að jafnaði eru með viðbótarþarfir af einhverju tagi og vinna með það. Skólastjórnendur fá fjármagn í samræmi við það og geta dreift því eins og þeir telja best til árangurs. Að þessu leyti þurfum við að hætta að hugsa í kössum og byrja að treysta stjórnendum og kennurum til að meta hvernig þjónustan eigi að líta út og hvernig efla megi þjónustu og ráðgjöf við skóla.“

Viðtalið við Ragnheiði Bóasdóttur birtist í Skólavörðunni, 2. tbl. 2017.

Viðfangsefni: Menntun fyrir alla